ประปาซิตี้

"ประปาซิตี้" เป็นแหล่งให้ความรู้เกี่ยวกับ งานประปา , น้ำดื่ม , น้ำใช้ , การผลิตน้ำประปา , วิธีการก่อสร้าง , ท่อPVC , ท่อ HDPE , ท่อ PB , ท่อเหล็กเหนียว , เหล็กหล่อ , อุปกรณ์ท่อ , และอื่นๆเกี่ยวกับประปา รวมทั้ง คลิปวีดีโอ ดาวโหลดฟรี

วันจันทร์ที่ 9 พฤศจิกายน พ.ศ. 2569

การออกแบบและก่อสร้างแท่งคอนกรีตรับแรงดัน (Thrust Block) ในงานวางท่อประปาตามมาตรฐานวิศวกรรม

ในงานวางท่อประปาและระบบท่อส่งน้ำแรงดันสูง ไม่ว่าจะเป็นท่อ PVC-U, ท่อ HDPE, ท่อ PB หรือท่อเหล็กเหนียว ปัญหาข้อต่อหลุดหรือท่อแตกรั่วบริเวณจุดหักเลี้ยวและสามทาง มักเกิดจาก แรงผลักอุทกสถิต (Hydrostatic Thrust Force) ซึ่งเป็นแรงกระทำภายในที่เกิดขึ้นเมื่อทิศทางหรือขนาดหน้าตัดของการไหลเปลี่ยนแปลง การก่อสร้าง แท่งคอนกรีตรับแรงดัน (Thrust Block) หรือที่ช่างหน้างานมักเรียกว่า "ดาดคอนกรีตรับแรงดัน" จึงเป็นข้อกำหนดบังคับตาม มาตรฐานงานวางท่อของการประปาส่วนภูมิภาค (กปภ.02-2558) และมาตรฐานวิศวกรรมสากล เพื่อถ่ายเทแรงผลักดังกล่าวลงสู่ชั้นดินเดิมอย่างปลอดภัย

1. ตำแหน่งวิกฤตที่ต้องติดตั้งแท่งคอนกรีตรับแรงดัน (Thrust Block)

ตามหลักการชลศาสตร์ แรงผลักจะเกิดขึ้นทุกจุดที่แนวกระแสของน้ำในเส้นท่อสูญเสียสมดุลเชิงเส้นตรง โดยจุดที่ต้องติดตั้ง Thrust Block ได้แก่:

ข้องอและข้อโค้ง (Bends & Elbows): ข้องอ 90°, 45°, 22.5° และ 11.25° ซึ่งเกิดแรงผลักลัพธ์ตามแนวเส้นแบ่งครึ่งมุม (Bisector angle) พุ่งออกด้านนอกแนวโค้ง
สามทางและข้อแยก (Tees & Crosses): แรงดันน้ำจะผลักบริเวณผนังตรงข้ามกับแขนท่อแยก (Branch line)
ข้อลดขนาดท่อ (Reducers): เกิดแรงดันส่วนต่างเนื่องจากขนาดพื้นที่หน้าตัดท่อไม่เท่ากัน ส่งผลให้มีแรงผลักพุ่งไปในทิศทางของท่อขนาดใหญ่กว่า
ปลายท่อและฝาปิดตาบอด (Dead Ends & Caps): แรงดันน้ำภายในจะกระทำต่อพื้นที่หน้าตัดทั้งหมดของฝาปิด ทำให้เกิดแรงดึงแนวแกนสูงสุด
ประตูน้ำและวาล์วควบคุม (In-line Valves): เมื่อปิดประตูน้ำเพื่อซ่อมบำรุง แรงดันน้ำด้านหน้าประตูน้ำจะส่งแรงผลักมหาศาลมายังตัววาล์ว

2. ตารางเปรียบเทียบขนาดแรงผลักและเกณฑ์การรับน้ำหนักของชั้นดิน

การออกแบบขนาดพื้นที่สัมผัสของ Thrust Block กับชั้นดิน (Bearing Area) ต้องคำนวณจากสูตรสมดุลแรง A = (T × SF) / σ โดยที่ T คือแรงผลักจากน้ำ (kN), SF คือค่าความปลอดภัย (Safety Factor ไม่น้อยกว่า 1.5) และ σ คือกำลังรับน้ำหนักบรรทุกปลอดภัยของดินเดิม (Allowable Soil Bearing Capacity):

ประเภทชั้นดินหน้างาน	กำลังรับน้ำหนักปลอดภัยโดยประมาณ (ตัน/ตร.ม.)	ลักษณะการก่อสร้าง Thrust Block ที่เหมาะสม
หินแข็ง / ดินดาน (Solid Rock / Shale)	> 25 - 50	ใช้พื้นที่สัมผัสคอนกรีตขนาดเล็ก เทคอนกรีตชนหน้าผาหินเดิมได้ทันที
ดินกรวดปนทรายแน่น (Gravel & Dense Sand)	15 - 20	บล็อกขนาดมาตรฐาน ขุดเปิดร่องดินตั้งฉากกับทิศทางแรงผลัก
ดินเหนียวแข็งปานกลาง (Medium to Stiff Clay)	5 - 10	ต้องขยายฐานแผ่คอนกรีตให้กว้างขึ้น เพื่อกระจายแรงดันดินไม่ให้ทรุดตัว
ดินเหนียวอ่อน / ดินถมใหม่ (Soft Clay / Uncompacted Fill)	< 2.5 - 4	ห้ามเทรับดินถม ต้องขุดดินอ่อนออกแล้วลงหินคลุกบดอัด หรือตอกเสาเข็มรับแรง

3. ขั้นตอนการก่อสร้าง Thrust Block ตามมาตรฐานช่างประปา

ขั้นตอนที่ 1: การเตรียมร่องดินเดิม (Undisturbed Soil)

หัวใจสำคัญที่สุดของ Thrust Block คือคอนกรีตต้องถ่ายแรงเข้าสู่ "ผนังดินเดิมที่ยังไม่ถูกรบกวน" เท่านั้น ห้ามขุดดินเกินแล้วนำดินถมกลับมาอัดหลังบล็อก เพราะดินถมจะยุบตัวเมื่อมีแรงดันน้ำ ทำให้ท่อขยับและเกิดการรั่วซึมได้

ขั้นตอนที่ 2: การหุ้มป้องกันข้อต่อและผิวท่อ (Pipe Protection Wrapping)

ก่อนเทคอนกรีต ต้องนำแผ่นพลาสติกโพลีเอทิลีน (PE Sheet) ความหนาไม่น้อยกว่า 0.15 มม. หรือกระดาษยางมะตอยพันรอบตัวท่อและอุปกรณ์อย่างน้อย 2 ชั้น เพื่อป้องกันไม่ให้น้ำปูนเกาะติดผิวท่อโดยตรง ซึ่งช่วยให้แนวท่อสามารถยืด-หดตัวตามอุณหภูมิได้ และป้องกันปฏิกิริยาเคมีระหว่างคอนกรีตกับผิวท่อ

ขั้นตอนที่ 3: ข้อห้ามเด็ดขาดเกี่ยวกับการเทคอนกรีตทับรอยต่อ

ห้ามเทคอนกรีตหุ้มมิด หัวน็อตหน้าจาน (Flange Bolts), ข้อต่อสวมอัด (Mechanical Coupling) หรือ รอยต่อแหวนยาง (Rubber Ring Joint) โดยต้องเว้นระยะห่างไม่น้อยกว่า 50-100 มม. เพื่อให้สามารถตรวจสอบรอยรั่วและขันกวดซ่อมบำรุงในอนาคตได้

4. ข้อกำหนดก่อนการทดสอบแรงดันน้ำ (Hydrostatic Test)

ในขั้นตอนการทดสอบแรงดันน้ำตามมาตรฐาน กปภ. และ มยผ. ซึ่งต้องอัดแรงดันสูงกว่าแรงดันใช้งานปกติ 1.5 เท่า เป็นเวลาต่อเนื่องอย่างน้อย 2 ชั่วโมง:

ต้องบ่มคอนกรีต Thrust Block ให้ได้อายุและกำลังอัดตามสเปก (โดยทั่วไปไม่น้อยกว่า 7 วัน หรือคอนกรีตมีกำลังอัดไม่ต่ำกว่า 70% ของกำลังอัดออกแบบ) ก่อนเริ่มอัดน้ำเข้าระบบ
ตรวจสอบทิศทางการพิงของบล็อกคอนกรีตว่าตั้งฉากกับทิศทางแรงผลักของข้องอหรือสามทางอย่างสมบูรณ์
ติดตั้งวาล์วไล่อากาศที่จุดสูงสุดเพื่อระบายฟองอากาศออกให้หมด ป้องกันแรงกระแทกจากอากาศอัดตัวในระหว่างเพิ่มแรงดัน

วันอาทิตย์ที่ 8 พฤศจิกายน พ.ศ. 2569

เปรียบเทียบท่อประปา 4 ชนิด เลือกอย่างไรให้เหมาะกับงานก่อสร้าง?

คู่มือเปรียบเทียบท่อประปา 4 ชนิด: PVC, HDPE, PB และท่อเหล็ก เลือกอย่างไรให้เหมาะกับงานก่อสร้าง?

เปรียบเทียบข้อดี ข้อเสีย และวิธีเลือกท่อ PVC, HDPE, PB และท่อเหล็ก พร้อมมาตรฐาน มอก. ISO ชั้นแรงดัน PN/SDR และข้อควรระวังในการติดตั้งท่อประปา

เลือกท่อผิดประเภท อาจไม่ได้เสียหายแค่ค่าซ่อม แต่ยังส่งผลต่อแรงดันน้ำ อายุการใช้งาน และต้นทุนบำรุงรักษาทั้งระบบ

ในงานระบบประปาและโครงสร้างพื้นฐาน ไม่ว่าจะเป็นงานวางท่อส่งน้ำดิบ ท่อจ่ายน้ำประปา ท่อบริการเข้าบ้าน หรือท่อส่งน้ำแรงดันสูง การเลือกชนิดท่อถือเป็นขั้นตอนสำคัญที่วิศวกรและผู้รับเหมาต้องให้ความสำคัญ

ท่อแต่ละประเภทมีคุณสมบัติทางกล ความสามารถในการรับแรงดัน ความยืดหยุ่น วิธีการเชื่อมต่อ และข้อจำกัดในการติดตั้งแตกต่างกัน

บทความนี้จะเปรียบเทียบท่อที่พบในงานประปา 4 กลุ่ม ได้แก่ PVC, HDPE, PB และท่อโลหะ (Steel Pipe / Ductile Iron Pipe) พร้อมแนวทางเลือกใช้งานโดยอ้างอิงมาตรฐานผลิตภัณฑ์และหลักวิศวกรรม

1. ท่อ PVC (Polyvinyl Chloride) — ประหยัด ติดตั้งง่าย เหมาะกับระบบจ่ายน้ำทั่วไป

ท่อ PVC-U หรือท่อพีวีซีแข็งสีฟ้า เป็นท่อที่นิยมใช้อย่างแพร่หลายในระบบจ่ายน้ำประปาของอาคาร บ้านพักอาศัย และโครงการก่อสร้างทั่วไป

คุณสมบัติเด่น

น้ำหนักเบา ขนส่งและติดตั้งสะดวก
ผิวภายในเรียบ ช่วยลดการสูญเสียแรงดันจากแรงเสียดทาน
ไม่เกิดสนิมเหมือนท่อเหล็ก
มีอุปกรณ์ข้อต่อให้เลือกหลากหลาย
ต้นทุนวัสดุและการติดตั้งโดยทั่วไปค่อนข้างต่ำ

ชั้นคุณภาพและแรงดัน

ตาม มอก. 17-2561 ตารางที่ 1 ท่อ PVC-U สำหรับน้ำดื่มแบ่งเป็น 5 ชั้นคุณภาพ

ชั้นคุณภาพ	ความดันระบุที่ 27°C
PVC 5	0.51 MPa
PVC 7	0.70 MPa
PVC 8.5	0.85 MPa
PVC 10.5	1.08 MPa
PVC 13.5	1.36 MPa

สำหรับงานจ่ายน้ำแรงดันทั่วไป อาจพิจารณา PVC 8.5 หรือ PVC 13.5 เป็นตัวเลือกเบื้องต้น แต่ต้องตรวจสอบแรงดันออกแบบ แรงดันกระชาก อุณหภูมิใช้งาน และข้อกำหนดของเจ้าของโครงการก่อนกำหนดชั้นคุณภาพ

งานที่เหมาะสม

ระบบท่อประปาภายในอาคาร
ระบบท่อจ่ายน้ำในหมู่บ้านจัดสรร
ระบบท่อบริการและท่อกระจายน้ำ
งานวางท่อใต้ดินที่มีการออกแบบวัสดุรองพื้นและวัสดุกลบอย่างเหมาะสม

ข้อควรระวัง

ท่อ PVC-U มีความแข็งและความยืดหยุ่นต่ำกว่าท่อ HDPE จึงมีความเสี่ยงต่อความเสียหายจากการกระแทก การทรุดตัวต่างระดับ และแรงดัดที่มากเกินไป

ตามขอบข่าย มอก. 17-2561 ท่อชนิดนี้เหมาะกับตำแหน่งที่ไม่ถูกแสงแดดโดยตรง

กรณีวางท่อใต้ถนนหรือพื้นที่รับน้ำหนักจราจร ต้องออกแบบความลึกฝังท่อ การรองรับท่อ และการป้องกันแรงภายนอก ไม่ควรสรุปว่าต้องหุ้มคอนกรีตทุกกรณี

มาตรฐานอ้างอิง: มอก. 17-2561 ท่อพีวีซีแข็งสำหรับใช้เป็นท่อน้ำดื่ม

2. ท่อ HDPE (High-Density Polyethylene) — ยืดหยุ่นสูง เหมาะกับงานวางท่อใต้ดิน

HDPE เป็นท่อพอลิเอทิลีนความหนาแน่นสูง ผลิตจากวัสดุหลายเกรด เช่น PE80 และ PE100 มีความเหนียวและความสามารถในการรับการเปลี่ยนรูปสูงกว่าท่อ PVC-U

ท่อชนิดนี้เหมาะกับงานระบบประปาที่ต้องการลดจำนวนรอยต่อและมีสภาพพื้นที่ก่อสร้างซับซ้อน

คุณสมบัติเด่น

มีความยืดหยุ่นสูง รองรับการเคลื่อนตัวของดินได้ดีภายในขอบเขตออกแบบ
ทนต่อแรงกระแทก
ไม่เกิดสนิม
ใช้รอยต่อเชื่อมด้วยความร้อนที่ให้ความต่อเนื่องของระบบ
เหมาะกับการติดตั้งแบบขุดเปิดและวิธีไร้การขุดบางประเภท เช่น Horizontal Directional Drilling (HDD)

การเลือกชั้นแรงดัน PN และ SDR

ท่อ HDPE ไม่ควรเลือกจากขนาดเส้นผ่านศูนย์กลางเพียงอย่างเดียว แต่ต้องพิจารณาเกรดวัสดุและ SDR ร่วมกัน

SDR (Standard Dimension Ratio) คืออัตราส่วนระหว่างเส้นผ่านศูนย์กลางภายนอกระบุกับความหนาผนังท่อระบุ

ค่า SDR ยิ่งต่ำ หมายถึงผนังท่อยิ่งหนาเมื่อเทียบกับเส้นผ่านศูนย์กลาง และโดยทั่วไปสามารถรับแรงดันได้สูงขึ้นสำหรับวัสดุเกรดเดียวกัน

ตัวอย่างท่อ PE100 ตามระบบการจัดชั้นแรงดันที่อ้างอิงใน มอก. 982-2556

SDR	ความดันระบุ PN
SDR 11	PN 16
SDR 13.6	PN 12.5
SDR 17	PN 10
SDR 21	PN 8

หมายเหตุ: ค่าข้างต้นเป็นชั้นแรงดันระบุภายใต้เงื่อนไขอ้างอิง ไม่ใช่การรับรองว่าจะใช้ได้กับทุกอุณหภูมิ สภาพการติดตั้ง หรือแรงดันกระชาก

วิธีเชื่อมต่อท่อ HDPE

การเชื่อมต่อที่นิยม ได้แก่

1. Butt Fusion: การเชื่อมชนปลายท่อด้วยความร้อน เหมาะกับท่อขนาดกลางถึงขนาดใหญ่ โดยต้องควบคุมแรงดันเชื่อม อุณหภูมิ และรอบเวลาตามคู่มือเครื่องเชื่อมและผู้ผลิต

2. Electrofusion: การเชื่อมด้วยข้อต่อที่มีลวดความร้อนฝังอยู่ เหมาะกับงานซ่อม งานต่อแยก และพื้นที่จำกัด

3. Mechanical Fittings: ข้อต่อเชิงกล ใช้ตามข้อจำกัดขนาดท่อและพิกัดความดันของผู้ผลิต โดยต้องตรวจสอบความสามารถในการต้านแรงดึงหลุดจากข้อต่อ

งานที่เหมาะสม

โครงการขยายเขตจำหน่ายน้ำประปา
งานวางท่อใต้ดินเลียบถนน
งานลอดถนนด้วยวิธี HDD
พื้นที่ที่มีโอกาสเกิดการทรุดตัวต่างระดับ
งานที่ต้องการลดจำนวนข้อต่อและจุดเสี่ยงการรั่วซึม

ข้อควรระวัง: ต้องออกแบบตามแรงดันใช้งานจริง รวมถึง Water Hammer และตรวจสอบคุณภาพรอยเชื่อมทุกขั้นตอน

มาตรฐานอ้างอิง: มอก. 982-2556 ท่อพอลิเอทิลีนสำหรับน้ำดื่ม

3. ท่อ PB (Polybutene) — อ่อนตัวสูง เหมาะกับระบบท่อบริการและงานอาคาร

ท่อ PB หรือ Polybutene-1 เป็นท่อพลาสติกชนิดหนึ่งที่มีความอ่อนตัวสูง เหมาะกับระบบน้ำเย็นและน้ำร้อนภายในอาคารตามขอบเขตผลิตภัณฑ์และชั้นการใช้งานที่กำหนด

คุณสมบัติเด่น

ดัดโค้งได้ง่าย ลดการใช้ข้องอบางตำแหน่ง
มีความยืดหยุ่นสูง
ไม่เกิดสนิม
มีความสามารถในการดูดซับการเปลี่ยนแปลงแรงดันได้ดีเมื่อออกแบบระบบเหมาะสม
เหมาะกับงานที่มีแนวท่อคดเคี้ยวหรือพื้นที่ติดตั้งจำกัด

งานที่เหมาะสม

ระบบน้ำภายในอาคาร
ท่อบริการเข้ามิเตอร์น้ำ เมื่อข้อกำหนดหน่วยงานอนุญาต
ระบบน้ำร้อนและน้ำเย็นตามชั้นการใช้งานของผลิตภัณฑ์
งานเดินท่อในพื้นที่ซึ่งต้องการความยืดหยุ่น

ข้อควรระวัง

แม้ PB จะมีความยืดหยุ่นสูง แต่ไม่ได้หมายความว่าจะไม่มีการยืดหรือหดตัวตามอุณหภูมิ ผู้ติดตั้งต้องเผื่อระยะการขยายตัวและเลือกอุปกรณ์ยึดท่ออย่างเหมาะสม

นอกจากนี้ ความสามารถในการรับแรงดันของท่อ PB ต้องพิจารณาร่วมกับอุณหภูมิและอายุการออกแบบ

มาตรฐานอ้างอิง: ISO 15876-1 และ ISO 15876-2 สำหรับระบบท่อ Polybutene ในงานน้ำร้อนและน้ำเย็นภายในอาคาร

4. ท่อเหล็กเหนียวและท่อเหล็กหล่อเหนียว — เหมาะกับงานท่อประธานและโครงสร้างพื้นฐาน

ท่อโลหะที่นิยมใช้ในงานประปาขนาดใหญ่มีสองกลุ่มสำคัญ ได้แก่

Steel Pipe: ท่อเหล็กกล้า สามารถออกแบบความหนาผนังและการต่อเชื่อมให้เหมาะกับแรงดันและแรงภายนอก

Ductile Iron Pipe (DI): ท่อเหล็กหล่อเหนียว ผลิตจากเหล็กหล่อกราไฟต์กลม มีความเหนียวและความแข็งแรงแตกต่างจากท่อเหล็กหล่อเทาแบบเดิม

ทั้งสองชนิดไม่ควรถูกพิจารณาว่าเป็นท่อประเภทเดียวกัน เพราะมีมาตรฐาน การป้องกันการกัดกร่อน และระบบข้อต่อแตกต่างกัน

คุณสมบัติเด่น

มีความแข็งแรงเชิงกลสูง
เหมาะกับงานท่อประธานขนาดใหญ่
สามารถเลือกชั้นแรงดันและความหนาผนังตามการออกแบบ
เหมาะกับจุดติดตั้งที่มีแรงภายนอกหรือข้อกำหนดโครงสร้างพิเศษ
มีระบบเคลือบผิวเพื่อควบคุมการกัดกร่อน

งานที่เหมาะสม

ท่อส่งน้ำประธานขนาดใหญ่
ระบบส่งน้ำดิบ
สถานีสูบน้ำ
ท่อแขวนสะพาน
ท่อลอดใต้ทางหลวงหรือทางรถไฟที่ผ่านการออกแบบโครงสร้างและได้รับอนุญาต
ระบบท่อที่มีแรงดันใช้งานสูงตามข้อกำหนดโครงการ

การป้องกันการกัดกร่อน

ท่อเหล็กหล่อเหนียวบางระบบใช้การเคลือบผิวภายในด้วยซีเมนต์มอร์ตาร์ (Cement Mortar Lining) เพื่อช่วยลดการกัดกร่อนและรักษาคุณสมบัติทางชลศาสตร์ของท่อ

ผิวด้านนอกอาจใช้สารเคลือบโลหะ สารเคลือบอินทรีย์ หรือระบบป้องกันอื่นตามสภาพดินและความเสี่ยงการกัดกร่อน

สำหรับท่อเหล็กกล้า ต้องกำหนดระบบเคลือบผิว การป้องกันการกัดกร่อน และการตรวจสอบรอยเชื่อมให้เหมาะสมเป็นรายโครงการ

มาตรฐานอ้างอิง: ISO 2531 สำหรับท่อเหล็กหล่อเหนียว และ ISO 4179:2024 สำหรับการเคลือบซีเมนต์มอร์ตาร์ภายในท่อ

5. ตารางเปรียบเทียบท่อประปา 4 กลุ่ม

คุณสมบัติ	PVC	HDPE	PB	Steel / DI
ความยืดหยุ่น	ต่ำ	สูง	สูงมาก	ต่ำ
ความทนแรงกระแทก	ปานกลาง	สูง	ดี	สูง
การเกิดสนิม	ไม่เกิด	ไม่เกิด	ไม่เกิด	ต้องป้องกันการกัดกร่อน
วิธีต่อท่อหลัก	น้ำยา / แหวนยาง	เชื่อมความร้อน	ข้อต่อเฉพาะระบบ	เชื่อม / หน้าแปลน / แหวนยาง
ความสะดวกติดตั้ง	สูง	สูงเมื่อมีอุปกรณ์พร้อม	สูง	ต้องใช้เครื่องมือและแรงงานมากกว่า
งานที่เหมาะสม	ระบบจ่ายน้ำทั่วไป	ระบบท่อใต้ดิน	ระบบบริการ / อาคาร	ท่อประธานและงานพิเศษ
ต้นทุนเริ่มต้น	โดยทั่วไปต่ำ	ปานกลาง	ขึ้นกับระบบ	โดยทั่วไปสูงกว่า
จุดที่ต้องควบคุม	แรงกระแทก / UV	รอยเชื่อม / SDR	อุณหภูมิ / ข้อต่อ	การกัดกร่อน / โครงสร้าง

หมายเหตุ: ตารางนี้เป็นการเปรียบเทียบเชิงคุณภาพ ไม่ใช่ผลการทดสอบของผลิตภัณฑ์ทุกยี่ห้อ ต้นทุนจริงต้องประเมินตามขนาด ชั้นแรงดัน ปริมาณงาน และวิธีติดตั้ง

6. หลักการเลือกท่อประปาให้ถูกต้อง

ก่อนเลือกชนิดท่อ วิศวกรควรพิจารณาปัจจัยสำคัญอย่างน้อย 6 ประการ

1. แรงดันใช้งาน (Operating Pressure)

ตรวจสอบแรงดันสถิต แรงดันขณะสูบจ่าย และแรงดันสูงสุดที่อาจเกิดขึ้นในระบบ

2. แรงดันกระชาก (Water Hammer)

วิเคราะห์ผลกระทบจากการปิดวาล์วรวดเร็ว การหยุดเครื่องสูบน้ำ และการเปลี่ยนแปลงอัตราการไหล

3. สภาพดินและแรงภายนอก

ตรวจสอบความลึกฝังท่อ น้ำหนักบรรทุกจราจร การทรุดตัวของดิน และความเหมาะสมของวัสดุรองพื้นท่อ

4. คุณภาพน้ำและสภาพแวดล้อม

พิจารณาอุณหภูมิน้ำ สารเคมี ความกัดกร่อนของดิน น้ำใต้ดิน และแสงแดด

5. ระบบข้อต่อและวิธีติดตั้ง

เลือกระบบข้อต่อที่เข้ากันได้กับวัสดุท่อ และตรวจสอบคุณสมบัติต้านแรงดึงหลุดจากข้อต่อ

6. ต้นทุนตลอดอายุการใช้งาน

อย่าเปรียบเทียบเฉพาะราคาท่อต่อเมตร แต่ต้องรวมค่าติดตั้ง อุปกรณ์ ค่าแรง งานดิน การตรวจสอบ และค่าใช้จ่ายบำรุงรักษา

7. ข้อควรระวังสำคัญก่อนทดสอบแรงดันท่อประปา

การติดตั้ง Thrust Block

Thrust Block คือแท่งคอนกรีตสำหรับต้านแรงจากความดันภายในท่อบริเวณที่มีการเปลี่ยนทิศทางหรือเปลี่ยนพื้นที่หน้าตัด เช่น ข้องอ สามทาง และปลายท่อ

สำหรับระบบท่อที่ใช้ข้อต่อแบบไม่ต้านแรงดึงหลุด ต้องจัดให้มีระบบรับแรงตามการออกแบบ เช่น Thrust Block หรือ Restrained Joint

อย่างไรก็ตาม ระบบ HDPE ที่เชื่อมต่อด้วย Heat Fusion อย่างถูกต้องเป็นระบบข้อต่อที่สามารถต้านแรงดึงตามแนวท่อได้ จึงไม่จำเป็นต้องใช้ Thrust Block ที่ทุกข้องอหรือสามทางเสมอไป ทั้งนี้ จุดต่อวาล์ว อุปกรณ์ หรือการเปลี่ยนวัสดุท่อยังต้องตรวจสอบแรงและการรองรับอย่างเหมาะสม

การไล่อากาศก่อนทดสอบแรงดัน

ก่อนทดสอบระบบท่อ ต้องเติมน้ำและไล่อากาศอย่างควบคุม โดยเฉพาะตำแหน่งจุดสูงของแนวท่อ

อากาศที่ค้างอยู่ในระบบส่งผลต่อผลการทดสอบและอาจก่อให้เกิดอันตรายจากพลังงานสะสมเมื่อระบบมีแรงดัน

ต้องเลือกแรงดันทดสอบ ระยะเวลาทดสอบ เกณฑ์การยอมรับ และวิธีการทดสอบตามข้อกำหนดโครงการและมาตรฐานที่เกี่ยวข้อง โดยคำนึงถึงชนิดท่อและอุปกรณ์ที่ติดตั้ง

8. ตัวอย่างการเลือกท่อตามประเภทงาน

ลักษณะงาน	ท่อที่ควรพิจารณา
ระบบประปาภายในบ้าน	PVC หรือ PB
ระบบน้ำร้อนภายในอาคาร	PB รุ่นที่รับรองการใช้งาน
ท่อกระจายน้ำในหมู่บ้าน	PVC หรือ HDPE
ท่อใต้ถนนที่มีการทรุดตัว	HDPE หรือระบบท่อที่ออกแบบรองรับการเคลื่อนตัว
ท่อลอดด้วยวิธี HDD	HDPE ที่ออกแบบสำหรับแรงดึงติดตั้ง
ท่อส่งน้ำประธานขนาดใหญ่	HDPE, Steel หรือ DI
ท่อแขวนสะพาน	Steel หรือระบบท่อที่ผ่านการออกแบบโครงสร้าง
ท่อแรงดันสูง	เลือกวัสดุและชั้นแรงดันจากผลคำนวณเฉพาะโครงการ

ไม่มีวัสดุท่อชนิดใดเหมาะกับทุกงาน การเลือกท่อที่ถูกต้องต้องเริ่มจากข้อกำหนดทางวิศวกรรม ไม่ใช่เริ่มจากราคาวัสดุเพียงอย่างเดียว

9. มาตรฐานสำคัญที่ควรตรวจสอบ

มาตรฐานผลิตภัณฑ์ที่เกี่ยวข้อง ได้แก่

มอก. 17-2561 — ท่อพีวีซีแข็งสำหรับใช้เป็นท่อน้ำดื่ม
มอก. 982-2556 — ท่อพอลิเอทิลีนสำหรับน้ำดื่ม
ISO 15876 — ระบบท่อ Polybutene (PB) สำหรับงานน้ำร้อนและน้ำเย็น
ISO 2531 — ท่อและอุปกรณ์เหล็กหล่อเหนียวสำหรับงานน้ำ
ISO 4179:2024 — การเคลือบซีเมนต์มอร์ตาร์ภายในท่อเหล็กหล่อเหนียว
AWWA M55 — แนวทางการออกแบบและติดตั้งท่อ PE

สำหรับโครงการของการประปาส่วนภูมิภาค (กปภ.) และการประปานครหลวง (กปน.) ต้องตรวจสอบข้อกำหนดวัสดุ มาตรฐานงานก่อสร้าง และแบบมาตรฐานฉบับที่โครงการระบุเพิ่มเติม เพราะมาตรฐานผลิตภัณฑ์เพียงอย่างเดียวไม่ครอบคลุมวิธีการติดตั้งทั้งหมด

เอกสารอ้างอิง

บทส่งท้าย

การเลือกท่อประปาที่ดีไม่ใช่การเลือกวัสดุที่แพงที่สุดหรือมีชั้นแรงดันสูงที่สุด แต่เป็นการเลือกท่อที่เหมาะสมกับสภาพการใช้งาน สภาพพื้นที่ มาตรฐานที่กำหนด และต้นทุนตลอดอายุโครงการ

PVC เด่นเรื่องความคุ้มค่า, HDPE เด่นเรื่องความยืดหยุ่นและระบบรอยต่อเชื่อม, PB เหมาะกับงานบริการและระบบอาคาร ส่วน Steel และ Ductile Iron เหมาะกับงานโครงสร้างพื้นฐานที่ต้องออกแบบด้านแรงดันและแรงภายนอกอย่างละเอียด

การออกแบบถูกต้องและควบคุมคุณภาพการติดตั้งตั้งแต่ต้น จะช่วยลดปัญหาท่อแตกรั่ว ลดน้ำสูญเสีย และเพิ่มความน่าเชื่อถือของระบบประปาในระยะยาว

BET Academy | ENGINEERING × AI

ความรู้ด้านวิศวกรรมก่อสร้าง งานระบบท่อ และเทคโนโลยี AI สำหรับช่างและวิศวกรยุคใหม่