วันจันทร์ที่ 16 พฤศจิกายน พ.ศ. 2569

วิธีล้างท่อและฆ่าเชื้อโรคในระบบท่อประปาใหม่ ก่อนจ่ายน้ำตามมาตรฐาน กปภ. และ AWWA C651

หลังจากวางท่อประปาและทดสอบแรงดันน้ำ (Hydrostatic Test) ผ่านเกณฑ์เรียบร้อยแล้ว ขั้นตอนสำคัญที่สุดก่อนเปิดจ่ายน้ำให้ประชาชนอุปโภคบริโภคคือ การล้างท่อและฆ่าเชื้อโรค (Pipeline Flushing & Disinfection) เนื่องจากระหว่างการขุดวางท่อและจัดเก็บวัสดุหน้างาน อาจมีเศษดิน ทราย น้ำมันหล่อลื่น หรือเชื้อแบคทีเรียปนเปื้อนเข้าไปภายในเส้นท่อได้ หากละเลยขั้นตอนนี้จะทำให้น้ำขุ่น มีกลิ่น และไม่ผ่านเกณฑ์ มาตรฐานคุณภาพน้ำประปาของการประปาส่วนภูมิภาค (กปภ.) รวมถึงมาตรฐานสากล ANSI/AWWA C651

1. ขั้นตอนการล้างท่อเบื้องต้น (Preliminary Flushing) ก่อนการฆ่าเชื้อโรค

ก่อนเริ่มเติมสารละลายคลอรีนเพื่อฆ่าเชื้อโรค ผู้รับเหมาต้องดำเนินการ ล้างท่อประปา ด้วยน้ำสะอาดเพื่อไล่เศษดิน ทราย และสิ่งสกปรกขนาดใหญ่ออกให้หมดเสียก่อน เพราะสารอินทรีย์และตะกอนดินจะทำปฏิกิริยาแย่งจับคลอรีน ทำให้ประสิทธิภาพในการฆ่าเชื้อลดลงอย่างมาก

  • ความเร็วการไหลของน้ำล้างท่อ (Flushing Velocity): ควรเปิดน้ำล้างท่อด้วยความเร็วไม่น้อยกว่า 0.75 - 1.50 เมตร/วินาที (ประมาณ 2.5 - 5.0 ฟุต/วินาที) เพื่อให้เกิดแรงเฉือนเพียงพอที่จะพัดพาตะกอนและฟิล์มชีวภาพ (Biofilm) ออกจากผนังท่อ
  • การไล่ลมและเปิดระบาย: เปิดหัวดับเพลิง (Fire Hydrant) หรือท่อระบายตะกอน (Blow-off Valve) ที่ปลายท่อจนกว่าน้ำที่ไหลออกมาจะใสสะอาด ไม่มีตะกอนขุ่นปน
  • ข้อควรระวังเรื่องแรงดันระบบเดิม: หากดึงน้ำจากท่อเมนหลักเดิมมาล้างท่อใหม่ ต้องควบคุมไม่ให้แรงดันในท่อเมนเดิมลดต่ำกว่า 20 psi (ประมาณ 1.4 บาร์) เพื่อป้องกันการดูดซึมน้ำสกปรกย้อนกลับเข้าระบบ

2. วิธีการฆ่าเชื้อโรคในเส้นท่อด้วยคลอรีน (Chlorination Methods)

เมื่อล้างตะกอนเบื้องต้นเสร็จสิ้น ขั้นตอนถัดไปของการ ล้างท่อและฆ่าเชื้อโรค คือการเติมสารประกอบคลอรีน (เช่น แคลเซียมไฮโปคลอไรต์ ชนิดผง/เม็ด หรือโซเดียมไฮโปคลอไรต์ ชนิดน้ำ) ตามหลักเกณฑ์ของ ANSI/AWWA C651 ซึ่งแบ่งออกเป็น 4 วิธีหลักตามขนาดท่อและข้อจำกัดหน้างาน ดังตารางเปรียบเทียบด้านล่าง:

วิธีการเติมคลอรีน ความเข้มข้นคลอรีนเริ่มต้น ระยะเวลาแช่ท่อขั้นต่ำ คลอรีนอิสระคงเหลือหลังครบเวลา ลักษณะงานที่เหมาะสม
1. Continuous-Feed Method (เติมต่อเนื่อง) ไม่น้อยกว่า 25 mg/L (ppm) 24 ชั่วโมง ไม่น้อยกว่า 10 mg/L วิธีมาตรฐานแนะนำ: ใช้ได้กับงานวางท่อประปาใหม่เกือบทุกขนาด
2. Slug Method (เติมแบบเข้มข้นเป็นช่วง) ไม่น้อยกว่า 100 mg/L (ppm) 3 ชั่วโมง ไม่น้อยกว่า 50 mg/L งานเร่งด่วนหรือท่อส่งน้ำขนาดใหญ่ที่หยุดจ่ายน้ำได้จำกัด
3. Tablet Method (วางคลอรีนเม็ดในท่อ) ไม่น้อยกว่า 25 mg/L (ppm) 24 ชั่วโมง ตรวจพบได้ (≥ 0.2 mg/L) ท่อขนาดเล็ก (< 600 มม.) ระยะทางสั้น และมั่นใจว่าภายในท่อสะอาด
4. Spray Method (ฉีดพ่นผนังท่อ) สารละลายเข้มข้นตามเกณฑ์ C651 ตามกำหนดผู้ควบคุมงาน ไม่น้อยกว่าเกณฑ์ความปลอดภัย ท่อส่งน้ำขนาดใหญ่มากที่คนสามารถเข้าไปฉีดพ่นภายในได้

3. ขั้นตอนการล้างคลอรีนตกค้างและการตรวจรับคุณภาพน้ำ

หลังจากแช่น้ำคลอรีนครบตามกำหนดเวลาแล้ว ห้ามปล่อยน้ำที่มีคลอรีนความเข้มข้นสูง (10 - 50 mg/L) ค้างไว้ในท่อเป็นเวลานาน เพราะอาจกัดกร่อนซีลยาง วาล์ว และผนังท่อโลหะได้ รวมถึงห้ามระบายน้ำคลอรีนเข้มข้นลงสู่แหล่งน้ำธรรมชาติโดยตรง:

  1. การล้างคลอรีนออก (Final Flushing) และการสะเทินคลอรีน: ระบายน้ำคลอรีนเข้มข้นออกผ่านสารเคมีกำจัดคลอรีน (Dechlorination) เช่น โซเดียมไทโอซัลเฟต (Sodium Thiosulfate) หรือโซเดียมไบซัลไฟต์ เพื่อไม่ให้เป็นอันตรายต่อสัตว์น้ำและสิ่งแวดล้อม จากนั้นเปิดน้ำประปาสะอาดไล่จนกว่าค่าคลอรีนอิสระคงเหลือในท่อจะลดลงมาอยู่ในระดับจ่ายน้ำปกติ
  2. การตรวจวัดค่าคลอรีนอิสระคงเหลือ (Residual Chlorine): ตาม มาตรฐานคุณภาพน้ำประปา กปภ. และ การประปานครหลวง (กปน.) น้ำประปาในระบบจำหน่ายต้องมีคลอรีนอิสระคงเหลือ ไม่น้อยกว่า 0.2 มิลลิกรัมต่อลิตร (mg/L) และมีความขุ่นไม่เกิน 4 NTU
  3. การเก็บตัวอย่างส่งตรวจทางจุลชีววิทยา (Bacteriological Test): เก็บตัวอย่างน้ำจากจุดปลายท่อและจุดตัวแทนส่งตรวจวิเคราะห์ในห้องปฏิบัติการ โดยต้อง ไม่พบเชื้อโคลิฟอร์มแบคทีเรีย (Total Coliforms) และอีโคไล (E. coli) ในน้ำ 100 มิลลิลิตร จึงจะอนุญาตให้เปิดวาล์วเชื่อมเข้าระบบจ่ายน้ำหลักได้

4. คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับการล้างท่อและฆ่าเชื้อโรค (FAQ)

Q1: ทำไมการวางท่อแบบ Tablet Method (ใส่คลอรีนเม็ด) จึงไม่แนะนำให้ใช้กับท่อที่ล้างน้ำเบื้องต้นไม่ได้?
A: เพราะการวางเม็ดแคลเซียมไฮโปคลอไรต์ไว้ภายในท่อระหว่างประกอบ จะทำให้ไม่สามารถเปิดน้ำแรงเพื่อล้างเศษดินทรายก่อนฆ่าเชื้อได้ หากมีดินโคลนตกค้าง คลอรีนจะถูกดูดซับไปกับตะกอนจนหมดและฆ่าเชื้อแบคทีเรียไม่สำเร็จ

Q2: ระหว่างแช่คลอรีนในเส้นท่อ ต้องเปิด-ปิดประตูน้ำและหัวดับเพลิงหรือไม่?
A: ต้องดำเนินการเปิด-ปิดวาล์ว ประตูน้ำ และหัวดับเพลิงทุกตัวในแนวท่อทดสอบอย่างน้อย 1-2 ครั้งระหว่างช่วงเวลาแช่คลอรีน เพื่อให้น้ำคลอรีนเข้มข้นไหลเข้าไปสัมผัสและฆ่าเชื้อโรคในซอกเรือนวาล์วและข้อต่อได้ทั่วถึง

Q3: หากตรวจพบเชื้อโคลิฟอร์มหลังล้างท่อเสร็จแล้ว ต้องทำอย่างไร?
A: ต้องดำเนินการล้างท่อซ้ำ (Re-flushing) และเก็บตัวอย่างตรวจซ้ำทันที หากยังคงตรวจพบเชื้ออีก จะต้องเริ่มกระบวนการเติมคลอรีนฆ่าเชื้อโรคใหม่อีกครั้งตั้งแต่ต้นจนกว่าผลวิเคราะห์ทางจุลชีววิทยาจะผ่านเกณฑ์ 100%